Verliezen

“Blijf met je voeten in het vuil, anders wordt het vuil in je hoofd”.

Een ongevraagd en spontaan advies aan Desmond Halley in 1995. Desmond was zojuist toegetreden tot de nieuwe gemeenteraad die de overgang naar een democratisch bestel in East London moest inleiden. Desmond kreeg de portefeuille Stadsontwikkeling, een belangrijke post. Maar logisch dat het hem toeviel, hij had jarenlange praktijkervaring opgedaan in Buffalo Flats, een gebied dat onder het Apartheidsregime voor kleurlingen was bestemd. Als voorzitter van de bewonersorganisatie en in de ontwikkelingsorganisatie van de wijk, de Buffalo Flats Community Development Trust (BFcdt). Eerst als bestuurslid en daarna ook betaald. Intensief had hij zich bemoeid met de ontwikkeling van eLuxolweni, de huttenwijk bij CCLloyd Township. En daarna met het voorbereiden van nieuwe huisvestingsprojecten in Buffalo Flats zoals in Second Creek. Nu bij het begin van zijn carrière in de officiële politiek wilde hij rondkijken in Buffalo Flats en kijken naar problemen, mogelijke aanpak bespreken en praten over het onbekende wat hem wachtte. Onbekend voor iedereen, welke verwachtingen men ook koesterde. Maar Desmond voelde zwaar de verantwoordelijkheid om aan de verwachtingen van zijn achterban te voldoen, vooral die van de kansarmen in het gebied. Hij wist de antwoorden nog niet, maar wilde aan oplossingen werken, zoals hij in eLuxolweni had gedaan.

Een huis aan een toilet vastgebouwd door Charlton, eén van de inwoners van eLuxolweni. Later werden er stenen huizen gebouwd door de BFcdt.

De ontwikkeling van eLuxolweni behelsde de aanleg van infrastructuur waarbij de bewoners stromend water en een toilet kregen op een stukje grond dat hun eigendom werd. Gedreven door het optimisme van de bewonersorganisatie en aarzelend gefinancierd door een onafhankelijk staatsfonds wat in de plaats trad van de volledig gediskrediteerde overheid. Het was schoorvoetend een kans gegeven door de gemeente waar men de komende machtswisseling met zorg zag naderen. Die met beide handen was aangegrepen door de bewoners van eLuxolweni, ofwel ‘Plaats van Geluk' maar toen nog vaak Mpuku Street genoemd, straat van muizen, ongedierte. Zo'n 250 huishoudens die zichzelf hadden georganiseerd en geschaard onder de vleugels van de bewonersorganisatie van Buffalo Flats. In het begin om hun wijkje veilig te houden en goed te beheren kon men nu dit project aanpakken. In een beslissende rol: niets kon er gebeuren zonder uitgebreide discussie in de wekelijkse vergadering bij kaarslicht van het comité of de regelmatige algemene bewonersvergadering onder een lantaarn in een nabije straat. Veel problemen moesten overwonnen worden maar uiteindelijk werd het afgerond bijna binnen de geplande tijd en ruim binnen de begroting. Daardoor bleef er ook nog geld over voor de bewoners die daarmee een fonds in handen kregen dat ze naar eigen goeddunken konden besteden.

Een gemeenschapscentrum was de keuze. Een eigen plek waar ze konden bijeenkomen en dingen organiseren; trainingen, een crèche misschien, al naar gelang de behoefte. Met eigen geld en fondsen van de Europese Commissie kon een grote overkapping en een betonvloer gemaakt worden met een kantoorruimte en een grotere ruimte voor ander gebruik. Met toiletten en omdat er toch waterleiding aangelegd werd een buitenkraan, maar dan zonder meter zodat de huttenbewoners zonder aansluiting toch water konden hebben. Een plek ook waar mensen konden schuilen bij heftige regenval en hun hutten onleefbaar werden. Een enorme aanwinst voor de buurt waar men trots op was en die met een groot feest werd geopend. De basis ook voor de BFcdt en met het nieuwe centrum eén van de belangrijke ‘nevenproducten' van het ontwikkelingsproject . Met niet veel anders begonnen dan een kleine subsidie voor kantoorkosten en het salaris voor een coördinator die de bewoners tijdens en na het project moest helpen met hun verdere ontwikkeling. Een organisatie die in de kloof stapte tussen de bewoners en een overheid waarin ze geen enkel vertrouwen hadden.

Tshawe in de keuken van het gemeenschapscentrum.

De BFcdt kwam snel tot groei met steun van NOVIB dat er zich voor lange tijd aan verbond. Dat creëerde de mogelijkheid meer personeel aan te trekken met Desmond als eerste. Meer actieve buurtgenoten volgden en er kwamen vrijwilligers uit Nieuw Zeeland. Hoognodig om zelfstandig te kunnen opereren, vooral in de huizenbouwprojecten die in en bij Buffalo Flats waren gepland. De gemeente liet het met graagte aan ze over; het vrijwaarde ze van al het moeizame gedoe met bewoners. En voor de bewoners was de BFcdt meer dan een uitvoerder van bouwprojecten maar ook een aanspreekpunt waar ze bij de ervaren stafleden terecht konden voor veel van hun problemen. Positieve gevolgen van een infrastructuur project: een gebouw en een organisatie; toegevoegde capaciteit ten dienste van de eigen gemeenschap. Extra's die tot hun recht konden komen in de verwarrende periode van machtswisseling en met een ambtenarenapparaat dat zich nog moest aanpassen aan de nieuwe verhoudingen. En de BFcdt met haar wortels in de gemeenschap en contacten in de gemeente misschien het beste in staat was om ontwikkeling vooruit te helpen.

Desmond was na zijn eerste periode raadslid voor het kiesdistrict geworden en vervolgens snel opgeklommen tot het ambt van loco-burgemeester. Tshawe, Norman Ntlebi, volgde hem op als districtsvertegenwoordiger (tot 2006) door zijn centrale rol als voorzitter van het buurtcomité van eLuxolweni. Een kleine aannemer die nooit de opleidng van zijn keuze had kunnen volgen maar zich daardoor niet liet remmen. Met duidelijke meningen en vaak krachtdadig in het doorvoeren ervan. Niet lang na het aantreden van de overgangsraad overhandigde hij met een delegatie van bewoners 1200 Rand aan de nieuwe burgemeester. Voor het speciale fonds dat was ingesteld om de omslag te creëeren van boycot naar betaling van gemeentebelastingen en tarieven voor diensten. Het aanbieden ging gepaard met een verzoek om straatverlichting en elektra aansluitingen voor de huizen. Inspelen op de politiek en met succes.

De democratisering van Zuid Afrika bracht veel actieve buurtbewoners in politieke posities, vooral in de gemeenteraden. Een bezegeling van het einde van de uitsluiting van de zwarte bevolking waarop het apartheidsregime was gebaseerd. Een kans om de belangen van de bewoners van de townships en sloppenwijken te verwoorden en hoog op de politieke agenda te zetten. Maar in de praktijk was dat niet zo duidelijk of pakte dat anders uit. De leiding van SANCO – East London (de overkoepelende bewonersorganisatie) verwierf de machtspositie in de gemeenteraad en eén van haar belangrijkste beslissingen was het bestemmen van het belangrijkste deel van de Westbank voor industriële ontwikkeling. Het tegenovergestelde van het gebruik als woongebied, wat de uitkomst was van de met Canadese steun door hen ondernomen planontwikkeling. Een radicale omslag, een verandering van opvatting voortkomend uit de nieuwe positie. Iets waar ook Desmond en Tshawe niet altijd aan ontsnapten. In ieder geval niet in de ogen van de mensen in eLuxolweni en elders in Buffalo Flats: “We zien ze nooit meer, ze doen niets voor ons.” Een beschuldiging die ook voor andere gekozen volksvertegenwoordigers bekend zal zijn. Terecht of onterecht, dat verschilt van geval tot geval, van persoon tot persoon.

Van de uitsluiting naar het centrum van de macht, een enorme verandering als die kans zich voordoet. En met voordelen: voor de achterban meer invloed en voor de persoon in kwestie vaak een grote verbetering van inkomen en status. Maar dat komt niet voor niets, aanpassing wordt vereist aan de dynamiek en de spelregels die gelden in de nieuwe arena. Nieuwe gemeenteraadsleden worden klaargestoomd voor hun rol en getraind in alles wat ze ervoor nodig hebben, van het gebruik van computers tot en met vertrouwdheid met het al bestaande beleid. Geïnformeerd over reguleringen, gemeentebegrotingen en planning procedures, veel, vaak te veel om te bevatten voor de nieuwelingen (en niet alleen voor hen). In een nieuw jargon dat ze verwacht worden te gaan gebruiken, maar door hun achterban niet wordt begrepen. Over zaken waar het dan toe nauwelijks mee te maken heeft gehad en dat misschien liever maar zo wil houden.

Een achterban van duizenden die een stem willen om hun acute noden, verschillende belangen en ideëen te verwoorden. Een kanaal tussen de achterstand en de macht over middelen om die op te heffen. Het is een grote verantwoordelijkheid waaronder de kersverse poltici gebukt kunnen gaan. Verergerd door het feit dat ze vaak slachtoffer van een rolomkering worden als ze door de gevestigde politiek en ambtenarij gemakzuchtig gebruikt worden als boodschapper en onwelkome plooien in de wijken moeten gladsstrijken. Toen een paar jaar geleden de 8 lantaarnpalen langs Fitchett Road bij C-Section in Duncan Village werden gestolen haalde dat de krant, de Daily Dispatch. Het was ook wel spectaculair: metershoge lantaarnpalen, keurig afgezaagd en verwijderd, de resterende bedrading veilig afgetaped, een professioneel karwei. De krant citeerde een woordvoerder van de gemeente die van het raadslid voor C-Section verwacht dat die de daders opspoort en er voor te zorgen dat het nooit weer gebeurd. Tegelijkertijd de bewoners van C-Section van criminaliteit beschuldigen en opzadelen met politietaken en het raadslid mag het opknappen. Van gekozen vertegenwoordiger naar spreekbuis van de gemeente. En de achterban ziet de verandering, hoort het andere taalgebruik, krijgt te maken met een andere houding, vermoedt een nieuwe agenda en heeft moeite het vertrouwen te handhaven.

Elvis Franz, ervaren personeelslid van BFcdt en buurtactivist legt een bouwplan uit aan buurtbewoners in 1998.

Verdenkingen ontstaan dan al gauw en niet zonder reden. Vooral de private sector heeft er het nodige aangedaan om het vertrouwen in politiek en leiderschap te ondermijnen. Dan hoeven we het niet te hebben over de grootschalige corruptie affaires die de politieke arena in Zuid Afrika alweer tien jaar beheersen. Ook op kleinere schaal en soms wat subtieler vindt de ondermijning plaats. In 1994 kreeg Duncan Village de status van Speciaal Presidentieel Project waardoor er 114 miljoen Rand extra in geïnvesteerd zou worden. Binnen de kortste keren kregen bijna alle leden van het bestuur van de bewonersorganisatie een baantje bij consultants firmas, als buurt contactpersoon, noem maar iets. In ieder geval een bijdrage aan de werkgelegenheid, in hoeverrre het bijdroeg aan de harmonie binnen de bewonersorganisatie laat zich raden. Een verdergaande stap van de private sector was het aantrekken van zakenpartners die behalve hun huidskleur en achternaam ook de nodige nuttige contacten moesten bijdragen. Op nog grotere schaal speelden de Black Empowerment deals waarbij sleutelfiguren uit de zwarte gemeenschap tegen aantrekkelijke voorwaarden massieve aandelenpakketten konden verwerven. De Mercedes en Honda showroommodellen, die de kersverse gemeenteraadsleden van East London tegen een voordelig prijsje konden verwerven, waren vergeleken daarbij maar peanuts. Maar wel passend in de patronen die gevestigde belangen weven om hun status quo te handhaven, nieuwe krachten te absorberen, gewenst gedrag te bevorderen en zo mogelijke bedreigingen te neutraliseren. Een verlies voor de achterban van authentieke vertegenwoordiging.

Ook de BFcdt raakte verstrikt in patronen waardoor ze veranderde. Als voorbeeld van succesvolle buurt ontwikkelingsorganisatie werkte het als een magneet voor belangstelling van buiten, zelfs internationaal. Het leverde langdurige steun op zowel in geld als in deskundigheid. En met de regelmaat van de klok kwamen de uitnodigingen binnen voor conferenties, workshops en trainingen, deelname aan stuurgroepen en beleidscommissies. Bezoekers delegaties wisselden elkaar en de consultants en leveranciers af. “Kansen” werden aangeboden tot een viskwekerij toe. Het gemeenschapscentrum kon worden uitgebouwd als demonstratieproject voor leembouw. Land kwam beschikbaar voor huizenbouw en ze werden ingeschakeld bij huisvestingsprojecten van de gemeente in andere achterstandswijken. De beschikbare ervaring in de omgang met vaak lastige bewoners werd door de gemeente dankbaar ingeschakeld. Een zuigkracht was ontstaan waardoor de BFcdt zich leek te verwijderen van de gemeenschap voor en door wie ze in het leven was geroepen. Het ging ten koste van de aanpak van de armoede in de sloppenwijken in en rond Buffalo Flats.

Cruciaal daarbij was de de internationaal gehanteerde eis dat ontwikkeling zichzelf moet kunnen voeden en een ontwikkelingsorganisatie zichzelf moet kunnen financieren. Maar simpele logica zegt dat zo'n eis in de weg staat van dienstverlening aan mensen die zelf nauwelijks middelen hebben. Ook BFcdt stond onder druk haar eigen inkomsten te verwerven ter vervanging van de donor financiering. En dus werd het meer en meer een projectontwikkelaar, maar wel met een sociale missie. Ook bestuursleden verwijderden zich van hun oorspronkelijke basis en sommigen lieten zich bijna niet meer in East London zien. Hun carrière had hen verwijderd en persoonlijk belang kreeg de overhand over het belang van de BFcdt en hun clientèle. Dat gold ook voor sommige personeelsleden die zich te vaak een verkeerde kant lieten opzuigen. Met wanbeheer als resultaat, uitmondend in de ontruiming van de kantoren in 2005. Het personeel stond op straat, de bezittingen vonden nieuwe eigenaren, schulden bleven achter. In 2006 was de stroom van het gemeenschapscentrum afgesloten en het verval van het gebouw had ingezet. Pogingen uit de buurt om met de voorzitter contact te krijgen en een regeling voor de schulden te treffen bleven onbeantwoord. De stroom bleef afgesloten; de mensen van eLuxolweni waren terug bij waar ze begonnen waren: kaarslicht. Teloorgang, een dubbel verlies.

meer in :
"De overheid komt binnen "
"De Bantu moet leren werken"
"Komen om te helpen"
"Welke kerk dan ook"
"Afval"
"Tussen droom en daad"

Desmond Halley heeft dit niet meer mee mogen maken. Gelukkig maar, zou men bijna zeggen als zijn verhaal niet zo tragisch was. Begin augustus 2004 werd hij getroffen door een hartstilstand, onverwacht, binnen enkele minuten was hij dood. Het was maar een paar dagen nadat hij zijn aftreden als loco-burgemeester had aangekondigd. Hij was moe van de politiek, wilde meer aandacht aan zijn gezin besteden en in zaken gaan. Het was hem niet gegund. Een groot verlies: hij liet een leemte achter in de gemeenteraad maar ook in de BFcdt waar hij altijd het meest actieve bestuurslid was geweest. Het is niet te zeggen of hij de ondergang van de BFcdt had kunnen afwenden maar hij zou wel gezorgd hebben voor een nettere afwikkeling. Wat opgebouwd was in eLuxolweni ging hem te veel aan het hart om dat op zo'n manier ten gronde te laten gaan. In een vroeg stadium van zijn carrière was hij meubelmaker geweest, iemand die mooie verbindingen maakt die passen en daardoor sterk zijn. Hij bleef een man die zijn hoofd in verbinding hield met het vuil waarin hij zijn voeten had gezet. In Buffalo Flats had hij zijn volkswoning omgebouwd tot een rianter onderkomen en er een verdieping bovenop gebouwd. Soms nam hij een bezoeker mee naar zijn slaapkamer boven om het uitzicht te laten zien op de vuilnisbelt van Second Creek en de hutten met mensen die van het afval moeten leven.

naar Startpagina

Amsterdam, november 2008