Tussen droom en daad
Twee vrouwen en wat brokjes theorie.
Elizabeth en Victoria, twee karaktervolle vrouwen in een voormalige kleurlingenwijk in Zuid Afrika (namen gefingeerd). Beiden ruim voorbij de middelbare leeftijd en getrouwd geweest met een man uit de Transkei. De eén, Elizabeth, woont in een kleine vierkamer woning en de ander een paar blokken verderop in een nog wat kleinere woning. Allebei staan ze er allang alleen voor en ontvangen een klein pensioen waarmee ze de eerste nood kunnen dekken. Wat ze verder nog aan geld nodig hebben moeten ze op een of andere manier zien te verdienen.
Elizabeth is door de jaren heen actief geweest in de buurt, als medeoprichtster en lid van het comité en altijd aanspreekbaar als er een probleem is. Ook heeft ze het personeelsmanagement gedaan toen met werklozen uit de buurt het waterleidingnet werd vernieuwd. Victoria gaat haar eigen gang en heeft ook haar aanvaringen met het buurtcomité gehad. Jarenlang runde ze een shebeen (illegaal café) met uitnodigend terras tot ze dat moest sluiten vanwege criminele dreigingen. Ze naait sindsdien jurken en schorten voor de verkoop in een met sloopmateriaal aangebouwde kamer. Elizabeth pleit voor een project in de buurt. Ze droomt van het opzetten van een naaiatelier waar zij en anderen een inkomen verdienen en wil daar geld voor. Allebei de vrouwen zijn arm te noemen, maar ze zijn ook sterk en energiek. Beiden hebben hetzelfde middel gekozen om in hun bestaan te voorzien. De eén doet het gewoon en de ander maakt zich afhankelijk van anderen om het mogelijk te maken. Waarom krijgt de een zelf voor elkaar waar de ander steun voor zoekt?
Amartya Sen: Development as Freedom
Achterstand en armoede worden wel gedefinieerd (bijvoorbeeld door Amartya Sen) als het gebrek aan mogelijkheden om jezelf te ontwikkelen tot wat je wilt zijn, als de vrijheid je eigen lot vorm te geven, je droom te realiseren. Dit is veel breder en omvattender dan louter werkloosheid en gebrek aan inkomen. Het is natuurlijk waar dat geld een middel is waarmee je veel dingen voor elkaar kunt krijgen. Maar iemand met niets anders dan een miljoen midden in de Sahara is ook arm, in ieder geval kansarm, te noemen. Dus betekent bestrijding van armoede meer dan het verkrijgen van geld maar vooral het vergroten van de mogelijkheden, de middelen, het vermogen om het gewenste welzijn te bereiken, hoe verschillend dat ook door ieder individu kan worden ingevuld.
Die middelen omvatten economische mogelijkheden zoals werk en handel, sociale faciliteiten als onderwijs en gezondheidszorg, de natuurlijke en de gebouwde omgeving met de beschikbare infrastructuur als wegen en telecommunicatie. Maar misschien wel als belangrijkste middel de invloed van het individu op de samenleving. Die invloed, door meningsuiting en beslissingsmacht, stemmen en staken, deelname in de maatschappij, geeft de mogelijkheid de omgeving mede te vormen en eigen middelen te vergroten. Maar ook de keerzijde ervan: erkenning, respect, waardering en gelijkwaardigheid, is een onlosmakelijk deel van de behoeften van een mens.
Carole Rakodi bedoelt min of meer hetzelfde als de middelen van Sen wanneer ze het heeft over het vermogen of het kapitaal dat een mens kan vergaren om zichzelf te ontwikkelen. Zij onderscheidt dat vermogen in menselijk, natuurlijk, fysiek, sociaal en economisch kapitaal. Opleiding en opvoeding en ook de lichamelijke en geestelijke conditie vormen de belangrijkste bijdragen tot het menselijk kapitaal. Beschikbaarheid en kwaliteit van lucht, water, flora en fauna zijn voor de hand liggende elementen van natuurlijk kapitaal. Fysiek kapitaal omvat zowel woning en verdere infrastructuur, zoals wegen en gebouwen, en productie- en transportmiddelen. De mensen in de direkte omgeving, buren, stad- of dorpsgenoten maar ook familie, collega's, vrienden en andere netwerken, verenigingen, kerken en andere clubs zijn de belangrijkste sociale elementen. En economisch kapitaal omvat de financiële middelen of ze nu verkregen worden uit werk of onderneming, of verschaft worden als steun of liefdadigheid.
Kapitaal - onderscheiden in economisch, cultureel en sociaal kapitaal - komt ook terug bij Pierre Bourdieu die ingaat op wat het handelen van een mens, haar praktijk, stuurt. Hij hanteert daarvoor het begrip van “habitus” wat ieder mens vanaf de geboorte ontwikkeld door ervaring, kennis en andere invloeden vanuit de omgeving. Dit kan min of meer omschreven worden al datgene dat menselijke beslissingen structureert en het handelen bepaalt: kennis, normen, regels, gevoelens - bewust en onbewust, geschreven en ongeschreven. Hij plaatst het habitus begrip in een simpele formule: (habitus x kapitaal) + veld = praktijk. Daarbij wordt met veld een specifiek maatschappelijk terrein, bijvoorbeeld gezondheidszorg bedoeld. Het bevat een erkenning dat menselijk handelen, ontwikkeling, maar gedeeltelijk een rationeel proces is van doel en middelen, maar dat zowel het te bereiken doel als de keuze en gebruik van middelen onbewuste en niet verklaarde oorsprongen en elementen bevat.
Dat het menselijk handelen niet zomaar te verklaren en te voorspellen valt maakt het natuurlijk wel lastiger voor al diegenen wiens rol het is het leven van anderen vorm te geven, bijvoorbeeld in armoedebestrijding of in de aanpak van probleemwijken. Die moeten erkennen dat ze alles ook niet volledig snappen en dus niet met zekerheid kan zeggen dat ze op de goede manier bezig zijn. Ook betekent het dat ze bij hun eigen overwegingen en handelen een vraagteken moeten zetten en zich af moeten vragen waar hun doelstellingen en methoden vandaan komen. Waar dromen de plannenmakers van als ze het hebben over prachtwijken en waar komt dat vandaan? Waar komen de verwachtingen vandaan dat een buurt zelf de veiligheid op straat of het schoonhouden ervan aan moeten pakken? Ofwel in hoeverre komen dromen en daden van de plannenmakers en de hulpverleners overeen met die van de mensen met wie ze zich bemoeien? Het is tenslotte niet zo vreemd als de mensen met de macht en de middelen om levens te herstructureren dat doen met een beeld voor ogen wat afwijkt van het eigen ideëen van de betrokkenen. En daarmee komen de wetten en bezwaren in de wereld die in de weg staan tussen de droom en de daad van degenen die juist steun en stumulans nodig hebben.
Willem Elsschot: Het Huwelijk
Ondertussen is er nog het raadsel van de droom van Elizabeth die met kleren maken de kost wil verdienen en het feit dat Victoria dat gewoon doet. Misschien zit de verklaring in het feit dat Elizabeth in het verleden jarenlang gewerkt heeft in een bedrijf en daar leiding gaf aan een aantal vrouwen in het naaiatelier. Misschien is het haar droom om weer zoiets te doen, maar voor Victoria is dat soort onzelfstandigheid waarschijnlijk een nachtmerrie.
Amsterdam, oktober 2007